D vitamini nima va u nima uchun kerak?

D vitamini organizmning to‘g‘ri faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan vital moddadir. U suyaklar va tishlar mustahkamligi uchun javobgar bo‘lgan kalsiy hamda fosforning ichakda so‘rilishini ta’minlaydi. Shuningdek, ushbu vitamin immunitet tizimini qo‘llab-quvvatlash, mushaklar va asab tizimining me’yoriy ishlashida muhim rol o‘ynaydi.

Organizm D vitaminini uchta manba orqali olishi mumkin:

Quyoshning ultrabinafsha nurlari ta’sirida terida sintezlanishi;
Oziq-ovqat mahsulotlari orqali;
Maxsus vitaminli qo‘shimchalar yordamida.

D vitamini tanqisligining belgilari

Ko‘pgina hollarda tanqislikning dastlabki bosqichlari sezilarli belgilarsiz o‘tishi mumkin. Biologik faol modda darajasi keskin kamayganda quyidagi alomatlar kuzatiladi:

Doimiy charchoq va umumiy holsizlik;
Suyaklar va bo‘g‘imlarda (bilak, to‘piq, yelka) og‘riqlar;
Mushaklar zaiflashishi va yurishda qiyinchiliklar;
Tez-tez infeksion kasalliklarga chalinish;
Kayfiyatning tez-tez o‘zgarishi, tushkunlikka moyillik va uyqusizlik;
Soch to‘kilishi va bosh og‘rig‘i.

Uzoq muddatli tanqislikning asoratlari

D vitaminining uzoq vaqt davomida yetishmasligi yoshga qarab turli jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:

Bolalarda: Raxit kasalligi rivojlanishi mumkin. Bunda suyaklar yumshab, o‘sishdan ortda qoladi, oyoqlar qiyshayishi, ko‘krak qafasi va bo‘g‘imlarning deformatsiyasi kuzatiladi.
Kattalarda: Suyak to‘qimasi yumshashi (osteomalaziya) va suyaklar mo‘rtlashishi (osteoporoz) xavfi ortadi, bu esa sinishlar ehtimolini oshiradi.

Tanqislikning kelib chiqish sabablari va xavf guruhlari

D vitamini yetishmovchiligiga quyosh nurining yetarli bo‘lmasligi, ovqatlanish ratsionining bir xilligi hamda organizmda ushbu moddaga bo‘lgan ehtiyojning ortishi sabab bo‘ladi. Quyoshdan himoyalovchi vositalardan doimiy foydalanish va qishki mavsumda quyosh faolligining pasayishi ham sintez jarayonini sekinlashtiradi.

Xavf guruhiga kimlar kiradi?

Katta yoshdagilar (65 yoshdan oshganlar) — yosh o‘tishi bilan terida vitamin sintez qilish qobiliyati pasayadi;
To‘q rangli teriga ega bo‘lgan shaxslar — pigmentatsiya quyosh nurlarining teriga chuqur kirishiga to‘sqinlik qiladi;
Xonada ko‘p vaqt o‘tkazadiganlar (tungi smena xodimlari, uyda o‘tiruvchilar);
Tana vazni ortiqcha bo‘lgan yoki semizlik operatsiyalarini boshdan kechirgan shaxslar;
Homilador va emizikli ayollar, shuningdek qo‘shimcha vitamin ololmaydigan chaqaloqlar.

Diagnostika va ko‘rsatkichlar me’yori

Organizmdagi D vitamini darajasini aniqlashning eng ishonchli usuli qondagi 25-gidroksivitamin D (25-OH D) konsentratsiyasini tekshirish hisoblanadi. Tahlil natijalari nanomol/litr (nmol/L) yoki nanogramm/millilitr (ng/ml) birliklarida ifodalanadi:

Jiddiy tanqislik: 30 nmol/L (12 ng/ml) dan kam;
Yengil tanqislik: 30–50 nmol/L (12–20 ng/ml);
Me’yoriy daraja: 50–125 nmol/L (20–50 ng/ml);
Yuqori daraja: 125 nmol/L (50 ng/ml) dan ortiq.

Suyak og‘riqlari va jiddiy shubhalar mavjud bo‘lganda, suyak to‘qimasining zichligini baholash uchun qo‘shimcha diagnostik tekshiruvlar tayinlanishi mumkin.

Vitamining shakllari va o‘zlashtirilishi

D vitamini asosan ikkita shaklda bo‘ladi: D2 (ergokalsiferol) va D3 (xolekalsiferol). Ushbu vitamin yog‘da eriydigan moddalar guruhiga kirganligi sababli, uni yog‘li oziq-ovqatlar bilan birga iste’mol qilish so‘rilish samaradorligini o‘rtacha 32% ga oshirishi ilmiy manbalarda ta’kidlanadi.

Biologik faol modda darajasini tiklash va profilaktika qilish usullari, shuningdek kerakli dozalar shifokor tomonidan individual ko‘rsatkichlar hamda bemorning umumiy holatidan kelib chiqqan holda belgilanadi.